Manarga Türk Boyları

Yazır

Manarga ve çevresine yerleşen Türk boylarını irdeleyeceğiz bu yazımızda. Manarga çevresine ait yazılı kaynak çok ender olduğundan evvela Türkler ve Anadolu ilişkisini ve sonra Yalvaç ve Şarkikaraağaç çevrelerine yerleşmelerini anlatmamız daha yerinde olacak. İnşallah daha sonra Manarga tarihine elimizden geldiğince anlatmaya çalışacağız. Şimdi Türklerin ilk yaşadığı yerler ve Anadolu’ya gelişi ve bugün yaşadığımız yerlere hangi boyların yerleştiği konusuna kısaca değinmekle başlamak en iyisi olacak.

 Oğuzlar’ın (Türkmenler) anavatanı orta Asya idi. Orta Asya’da Sır ırmağı ve Aral-Hazar denizi kıyılarına kadar uzanan geniş bir yaşam alanları vardı. Oğuz iline TALAS, Aral-Hazar denizleri arasınada Oğuz Çölü denirdi.

Oğuzlar Göçebe, yarı göçebe ve yerleşik olarak hayatlarını idame ettirirlerdi. Yerleşik düzende, YENİ KENT, ATLIH, ŞALÇI, ORDU, BALAÇ…. gibi şehirleri mevcut idi. Dilleri Türçe idi.

OĞUZLARIN ANADOLU’YA GELİŞİ

Oğuzlar 1071 Malazgirt savaşı ile Anadolu’ya ayak bastılar. Malazgirt savaşı ile Anadolu’nun doğusunu ele geçirdiler. Anadolu Selçukluları devrinde Kayseri, Ankara, Bolu, Eskişehir dolayları ve Güney Ankatya’yı ele geçirdiler. Daha sonra ise Tüm ege Selçuklu himayesi altına girdi. Bu yıllarda Anadolu Selçukluları Oğuzları Obalar halinde Anadolu’nin her yerine yerleştirmeye başladılar. 11 yüzyılda, en kalabalık Türmen oymağı, Anadolu’ya yerleştirilmiş oldu. Anadolu’ya ikinci büyük Türmen göçü, 12 yüzyılda Harçlı seferleri sırasında oldu. Horasan’dan gelen Türkmenler Anadolu Serçuklularının hizmetine girdi. Üçüncü büyük göçüde Moğullar’dan kaçanlar oluşturdu. (Isparta Tarihi-Mustafa Koç)

Türk boylarını irdelerken bizi ilgilendiren kısım Yalvaç ve Şarkikaraağaç bölgelerine hangi Türk boylarının yerleştiği konusu olacak. Ve sonra bu Türk boylarının özelliklerine değineceğiz.

YALVAÇ VE ŞARKİKARAAĞAÇ BÖLGESİNE YERLEŞEN OĞUZ (TÜRKMEN) BOYLARI

Oymağın Adı: Yerleşkesi:

Afşar Isparta-Şarkıkaraağaç

Bayat Isparta-Şarkıkaraağaç

Büğdüz Isparta-Yalvaç

Çavundur Isparta-Şarkıkaraağaç

Eymür Isparta-Yalvaç

Iğdır (İğdir) Isparta-Şarkıkaraağaç

Kayı Isparta-Yalvaç

Karkın Isparta-Yalvaç

Salur Isparta-Yalvaç-Şarkıkaraağaç

Yazır Isparta-Yalvaç

(Isparta Tarihi-Mustafa Koç)

Afşar boyu: Oğuz Kağan Destanı’na göre oğuz Türklerinin 24 boyundan biri ve kaşgarlı Mahmud’a göre Divan-ı Lügati’t-Türk’deki yirmi iki oğuz bölüğünden Altıncısı; “Afşar”lardır. Bu boyun Bozoklar kolundan (sağ kolundan) Oğuz Kağan’ın oğlu Yıldız Han’ın dört oğlundan en büyüğü olan Afşar’ın soyundan gelir.

Bayat Boyu: Oğuz Kağan Destanı’na göre oğuz Türklerinin 24 boyundan biri ve kaşgarlı Mahmud’a göre Divan-ı Lügati’t-Türk’deki yirmi iki oğuz bölüğünden dokuzuncusu; “Bayat”lardır. Bu boyun, Bozoklar’dan, Oğuz Kağan’ın oğlu Gün Han’ın soyundan geldiği kabul edilir. Bayat kelimesinin eski Türkçedeki anlamı varlıklı, devletlidir.

Büğdüz Boyu: Oğuz Kağan Destanı’na göre oğuz Türklerinin 24 boyundan biri ve kaşgarlı Mahmud’a göre Divan-ı Lügati’t-Türk’deki yirmi iki oğuz bölüğünden sekizincisi; “Büğdüz”lerdir. Oğuz Türklerinin Üçoklar kolundan bir oymaktır. Oğuzlar’ın müslümanlaşmaya başladıkları 10.yüzyılda batıya göç olayında önemli rol oynadılar. Daha çok batı Anadolu’ya ve orta Anadolu’ya gelip yerleştiler.

Çavundur Boyu: Oğuz Kağan Destanı’na göre oğuz Türklerinin 24 boyundan biridir. Bu boyunların Üçoklar kolundan (sol kolundan) Oğuz Kağan’ın oğlu Gök Han’ın soyundan geldikleri kabul edilir. Alamet olarak sungur/akdoğan kuşunu kullanırlardı. “Çavundur” kelimesi ünlü, şöhretli anlamında kullanılmıştır.

Eymür Boyu: Oğuz Kağan Destanı’na göre oğuz Türklerinin 24 boyundan biri ve kaşgarlı Mahmud’a göre Divan-ı Lügati’t-Türk’deki yirmi iki oğuz bölüğünden onbirinci; “Eymür”lerdir. Bu boyların, Üçoklar kolundan (sol kolundan), Oğuz Kağan’ın oğlu Dağ Han’ın soyundan geldiği kabul edilir. “Eymür” kelimesi iyi durumda, varlıklı anlamında kullanılmıştır.

Iğdır (İğdir) Boyu: Oğuz Kağan Destanı’na göre oğuz Türklerinin 24 boyundan biri ve kaşgarlı Mahmud’a göre Divan-ı Lügati’t-Türk’deki yirmi iki oğuz bölüğünden onbdördüncüsü; “İğdir”lerdir.

İğdir veya Iğdır 12 kolu bulunan Üçoklar’ın bir koludur. Anadolu’nun çeşitli yörelerindeki bu isme sahip olan köyler boyun varlığını temsil etmektedir. Bu boy Bayburt ili merkez civarında ve Iğdır ilinde yoğun bir şekilde varlığını temsil etmektedir. Iğdır’ın ismi ise İğdir boyundan gelmektedir.

Kayı Boyu: Oğuz Kağan Destanı’na göre oğuz Türklerinin 24 boyundan biri ve kaşgarlı Mahmud’a göre Divan-ı Lügati’t-Türk’deki yirmi iki oğuz bölüğünden ikinci; “Kayığ”lardır. Oğuzlar’ın Bozok kolundan bir koldur. Osmanlı Hanedanlığı bu boydan gelmiştir. Deşidüddin’in listesinde sembolleri şahin, yani şahinlerin en büyüğü olan akdoğan’dır. Kayı kelime anlamı olan kuvvet ve kudret sahibi demektir. Kayı boyunun damgası iki ok ve bir yaydan oluşur. Babası Gün Han ve dedesi Oğuz Han olan Kayı Han bu boyun ilk atasıdır.

Karkın Boyu: Oğuz Kağan Destanı’na göre oğuz Türklerinin 24 boyundan biridir Oğuzlar’ın Bozok kolundan bir koldur. Oğuz Kağan’ın oğlu Yıldız Han’ın soyundan geldiği kabul edilir. “Karkın” kelime anlamı çok ve doyuran aş, ulu ve doyurucu demektir.

Salur Boyu: Oğuz Kağan Destanı’na göre oğuz Türklerinin 24 boyundan biri ve kaşgarlı Mahmud’a göre Divan-ı Lügati’t-Türk’deki yirmi iki oğuz bölüğünden beşincisi; “Salgur”lardır. Bu boyların, Üçoklar kolundan (sol kolundan), Oğuz Kağan’ın oğlu Dağ Han’ın soyundan geldiği kabul edilir. “Salur” kelimesi kılıç sallayan anlamında kullanılmıştır.

Yazır Boyu: Oğuz Kağan Destanı’na göre oğuz Türklerinin 24 boyundan biridir. Bu boyların, Bozoklar kolundan (sağ kolundan), Oğuz Kağan’ın oğlu Ay Han’ın soyundan geldiği kabul edilir. “Yazır” kelimesi yurdu geniş anlamında kullanılmıştır.

Kısaca Yalvaç ve Şarkıkaraağaç çevresine yerleşen boylar bunlar. Manarga’nın Yalvaç’a bağlı olması sebebiyle bir eleme yaparak Yalvaç’a yerleşen Türk boylarını dikkate aldığımızda elimizde, BÜĞDÜZ, EYMÜR, KAYI, KARKIN, SALUR VE YAZIR boyları kalır.

Bugün Isparta ve Çevresine baktığımızda bu boy isimlerinde köyler veya yerleşkeler olduğu görülür. Bir iki örnek vermekte fayda vardır.

BÜĞDÜZ: Burdur’a bağlı bir belde adı olarak halen adı geçmektedir. (Büğdüz Beldesi)

EYMÜR: Yalvaç’ta bir mahalle adı olarak geçmektedir. (Eymir Mahallesi)

KAYI: Isparta Merkez’e bağlı bir köy olarak adı geçmektedir. (Kayı Köyü)

KARKIN: Karkın veya Kargın adında Isparta ve çevresinde bir yerleşim adına rastlanmamıştır.

SALUR: Yalvaç’ta bir mahalle adı olarak geçmektedir. (Salur Mahallesi)

YAZIR: Burdur ilinin Çavdır İlçesine bağlı bir köyüne verilmiş addır. (Yazır Köyü)

Özellikle Manarga ve çevre köylerinde Salur isim veya soy ismininde çok sık kullanıldığına şahit olmuşumdur. Ayrıca Yalvaç kelimesine değinmekte fayda var.

Yalvaç kelimesi Urduca da Yalavaç şeklinde olup, Elçi Peygamber anlamına gelmektedir. (Divan-ı Lügat-it Türk Dizini Sayfa 733)

Malazgirt zaferinden sonra Anadoluya gelen Oğuzlardan İzmir Fatihi Cavundur Boyundan Caka Bey’in —Bizansa esir düşmeden evvel— kardeşi Galabaç (= Yalvaç)’ı Midilliye tayin ettiğini Bizans kaynakları yazmaktadır. (Bakz. Prof.Dr. Osman Turan – Selçuklular Zamanında Türkiye. S. 88)

Yukarıdaki parağrafta görüldüğü üzere Oğuz boylarından Çavundur ismi geçmektedir.

Ve Manarga’ya yakın bir ilçe olan ve yazılı kaynaklardan daha önce Yalvaç’a bağlı olduğunu anladığım Şarkıkaraağaç var. Yazılı kaynaklarda;

Şarkikaraağaç ilçesi, ötedenberi Yalvaç Karaağacı demekle mâruf, … Böcüzade süleyman Sami-Isparta tarihi sayfa 75)

Böcüzade Süleyman Sami’nin Isparta Tarihi kitabında Şarkikaraağaç’ın köyleri sıralanmış.

Kasabanın d.rtbir yanında hepsi de birer, ikişer saat uzaklıkta olan Zengibar, Suvar, Carıksaray, Uğraş, Aslandoğmuş, Köprü, Vakıfdinek, Alevidinek, Caltı, Beyk.yü, Urak, Nudra, Viranköy, Cavundur, Yakaemir,ördekçi, Donarsa, Selendi, Salur, Fakihler, Celenk, Armutlu,Belceğez, Ayas, Sürütme, Karayaka, k.yleri bulunmaktadır. Bu köylerin bazılarında akarsu, bağ ve bahçe vardır. (Sayfa 76)

Burdada görüldüğü üzere Cavundur köyü geçmektedir.

Böcüzade Süleyman Sami’nin Isparta Tarihi kitabında birde Afşar ahiyesinden bahsetmektedir.

Afşar nahiyesi, Eğridir g.lünün Hoyran golüyle birleştiği nokta hizasında Gelendos, Yenice, Yaka, Balcı, Bagıllı, Kötürnek, Caltı, Akdağ,Köke, Rumdüğüm, Şaraphane, Hacılar, Karkın, Sarıidris, Mahmadlar, Mihail köylerinden ibarettir. (sayfa 77)

Afşar Nahiyesi yukarıda sayılı köylerle birleşerek Gelendost ilçesi adı altında toplanmıştır.

Afşar’ın daha önce bir türk boyu olduğun söylemiştik. Yine bu nahiyeye bağlı köylerden birinin ismi Karkın dır ki buda bir Türk boyunun ismidir.

 SONUÇ

Manarga çevresine yerleşen Türk boylarını ele alarak bugünkü Dedeçam beldesinin köklerini araştırmaya çalıştık. Vardığımız netice Oğuz boyundan gelen ve ağırlıklı olarak, BÜĞDÜZ, EYMÜR, KAYI, KARKIN, SALUR VE YAZIR boylarından olduğunu gördük. Bu boylara ilave olarak AFŞAR ve ÇAVUNDUR boylarınında bu bölgede yaşamış ve halen yaşadığına kanaat getirdik.

Köklerimize ulaşmak hayli zor olsada biz elimizden gelen çabayı sarf etmeye gayret ettik. Manarga’ya ulaşan tarihi yolları kat ederek.